Diálogu Dalan Úniku Iha Sistema Demokrasia

by -317 views
Hermenegildo da Costa Tilman

Nasaun la iha dame, se bainhira la iha diálogu (Mahatma Gandhi). Dalan ba diálogu mak kria dame no estabilidade paz, iha nasaun ida nia laran. Husi diálogu loke ema nia pensamentu kona ba maneira pozitiva hodi halo mudansa iha nasaun nia laran. Loron 27 Abríl, prezidente eleitu ba períodu 2022-2027, Dr. José Manuel Ramos Horta, hala’o vizita kortezia ba iha Pallasu prezidente Ai-Tarak laran hodi hasoru malu ho Prezidente Repúblika Dr. Francisco Guterres Lu’Olo, hodi ko’alia kona ba diálogu ba pás iha nasaun laran hafoin remata festa demokrasia husi eleisaun primeiru volta no segundu volta.

Dalan universal husi diálogu mak kria dame no estabilidade ba nasaun. Nasaun hakmatek presiza kria dimensaun polítika ne’ebé neutru hodi hatuur ezisténsia nasaun nian iha baze konstituisaun nian ne’ebé los tuir direitu demokrátiku nasaun nian ne’ebé justu Atu hatuur nasaun nia direitu demokrátiku tuir baze konstitusionál mak presiza kria diálogu. Dekretu fundamental husi kria diálogu mak buka solusaun ne’ebé di’ak la’ós pasivu hodi insulta malu ba podér, maibé oinsá atu maka bele buka solusaun ida de’it hodi hadi’a nasaun ne’e diak iha mundu nia matan.

Diálogu, nu’udar baze fundamental hodi hetan solusaun atu bele hametin  relasaun iha opsaun ida de’it hodi hadi’a nasaun ne’e sai furak liu tan iha futuru mai. Etimolojia husi liafuan diálogu mai husi lingua latinu katak dialŏgus, Husi nia abut Gregu katak konversasaun entre ema rua ka liu. métodu ida ne’ebé Filózofu Socrates uza. Husi diálogu hatudu katak aspetu umanidade ne’ebé hatene haraik-an hodi rona mós ema seluk nia opiniaun iha programa ba oin.

Iha nasaun demokrasia, buat ida ne’ebé sai importánsia ka save mak dalan ba diálogu, tanba dala barak mosu krize tanba de’it, menus diálogu. Se bainhira itarasik la kria diálogu ba malu mak solusaun hodi harahun krize sei la iha resposta tanba ita la tuur hamutuk hodi nahe biti boot atu halo diálogu hodi buka solusaun hodi harahun problema ne’ebé mak ita nia nasaun enfrenta. Deferénsia hanoin ne’e normal, tanba dalan ba polítika presiza deferénsia idealis, maibé husi deferénsia hanoin hatuur ho dalan diálogu hafanu ema nia espíritu hodi buka dalan ne’ebé los tuir dalan ne’ebé mak konsagrada ona iha konstituisaun K-RDTL nia laran.

Dame sei la mosu, se bainhira ita la hadomi ita nia kultura “nahe biti boot” hodi tuur hamutuk atu buka solusaun ba problema ne’ebé nasaun enfrenta. Bainhira ita hanoin kona-ba avaliasaun ba liafuan ida ne’ e, deskrisaun ida mai kedas iha ita nia hanoin: konversasaun entre ema rua ka liu. Maibé, se ita haree ninia termu sientífiku, ita sei hetan ida ne’e ho objetivu, tanba ema Gregu sira ne’ebé ko’alia iha tempu uluk ko’alia liafuan ne ‘e liu husi ninia liafuan. Nune’e, prognóstiku ne’e inklui “a” liu husi “iha kontestu ida ne’e relasiona ho liafuan, no logos hatudu momoos koñesimentu.

Tuir definisaun no koñesimentu filozofia nian diálogu katak troka ideia sira ne’ebé ema nain rua ka liu reflete ho objetivu ida atu hakbesik an ba lia-loos. Métodu filozofia ne’e hodi buka lia loos bazeia ba prosedimentu rua ne’ebé define ho klaru: ironia no maiéutiku. Liu husi ironia, nia hato’o pergunta ba nia interlokutór kontra nain.

Diálogu sempre dedika ba tema ida (Filsuf Parmenides hatete ideia sira, sempre hahú ho debate nu’udar tratamentu ida kona ba justisa ne’ebe los no justu). Sentidu orijinál husi diálogu ne’e, maka kalkulator rotasaun hanoin husi imajinasaun idea nia serbisu (pensamentu/idea) nu’udar dalan ida atu hetan koñesimentu liuhusi liafuan sira.

Husi preokupasaun situasaun polítika rai laran ne’ebé mak akontese lori ona ita ba hatene uitoan perspetiva no personalidade ema nian (psikolojikamente) hanesan; ema nia karater atu simu ema, hatán ba pergunta sira, no oinsá relasaun entre seres racionais ka ema sira ou relação dos homens uns aos outros no mós hahalok balun ne’ebé “implisitamente” subar-an liuhosi liafuan sira, no mós ema nia karater em comum.

Problema barak iha ita nia moris bele foti ba kauza báziku ida, hanesan la iha diálogu. Ema hanoin katak sira nia opiniaun ne’e los, no insulta ema seluk nia opiniaun.Ema la rona tan ho didi’ak, nune’e ema la komprende buat ne’ebé sala, no iha tendénsia atu hatán ho hirus no odi.

Diálogu laós buat foun ida iha moris ema nian. diálogu sempre moris hanesan parte husi ita nia moris. Diálogu ne’ e tentativa ida atu komprende ema ida nia intensaun no maneira hanoin liu husi retórika diretamente. Ida ne’e hanesan baze ba forma diskusaun oioin. Bainhira ita halo planu ruma, poorezemplu, kona-ba loron feriadu tinan ida ne’ e nian, ita iha diálogu ida ho ita nia kolega ka família sira.

Itabele imajina karik diálogu nu’udar ita nia dalan moris nian? Ida ne’e signifika katak ita prontu iha momentu diálogu nian ida, bainhira ita hamutuk ho ita iha forma reflesaun nian, ka ho ema seluk sempre ko’alia ho lia midar, sabedouria, no alegria tanba diálogu la hanorin ita atu kria inimigu ka se mak matenek liu maibé diálogu hanorin ita oinsá atu sai ema ne’ebe mak krítiku iha kualkér situasaun. Ida ne’e ita bele asiste husi esperiénsia moris nian, no servisu hamutuk ho ema seluk ne’ebe hola parte iha ita nia diálogu moris loroloron nian.

Peter Singe, iha nia livru ida naran The Fifth Disciplineno Chade  no Meng Tan iha nia livru Search Inside Yourself konkorda katak baze importante liu husi diálogu mak Mindfulness. Ha’u la hetan tradusaun ne’ebé loos ba liafuan ne’e. Maibé, ba objetivu opiniaun ida-ne’ e nian, ha ‘u sei tradús liafuan ne’e  nu’udar konxiénsia. Nune’e, konxiénsia nu’udar ema ida nia abilidade atu tau atensaun ba buat hotu ne’ebé akontese iha nia laran hahú hosi momentu to ‘o tempu ne’ebé nia sente moras, distúrbiu emosionál. Bainhira emahala’o diálogu, presiza hatene kona ba buat ne’ebé sei iha sira-nia laran, no mós kona ba liafuan sira ne’ebé sai husi sira-nia ibun. Ho ida ne’e, kontinua sai kalma no klaru, atu nune’e nia bele hato’o ninia pontu ho momoos no ho respeitu. Ida ne’ e bolu (ko’alia ho konsensializasaun). Se laiha padraun ida ne’e, ema sei iha tendénsia atu ko’alia ho emosaun no hamosu dezentendimentu husi parte seluk.

Atu bele ko’alialos no diak, itamóstenke aprende atu rona konxiente. Ema presiza rona didi’ak buat ne’ebé ema seluk hateten, la’ós de’it atu tesi lia ka análize.Ida ne ‘e bolu atensaun.Se la klaru, ema bele husu.Sira ne’e hotu tenke hala’o ho konxiénsia.Baze atu rona no ko’alia ho konxiénsia maka konxiente kona-ba moris. Ema ne’ebé moris hela, ne’ e signifika moris ida ne’ebé konxiente ho saida de’ it iha isin lolon. Ne’e signifika katak tau atensaun ba sentimentu hotu-hotu, emosaun, hanoin no sensasaun sira ne’ebé mosu iha ne’e no agora.

Jürgen Habermas filozofia Alemaña, iha nia  livru ho títulu Theorie Des Kommunikativen Handelns,ko’alia kona ba importánsia asaun komunikasaun nu’udár elementu unifikadór iha sosiedade pluralizmu. Asaun komunikasaun hanesan forma diálogu ida hodi fó atensaun ba reklamasaun báziku tolu, hanesan reklamasaun kona-ba lia-loos, onestidade no  komprensaun.

Reklamasaun tolu ne’e sai medida ida, bainhira ema ko’ alia. Konversa bele konta kona-ba ninia lia-loos, onestidade no komprensaun. Ida ne’e util tebes. Maski nune’e, sein rona no ko’alia ho konxiénsia, sei difisil atu atinje reklamasaun tolu ne’e.Tanba ne’e kombinasaun husi teoria Habermas ne ‘e apropriadu atu sai baze ba diálogu.

Karik ita haree ita nia moris nu’udar forma diálogu nian, ita hotu sei fasil liu. Ita bele halo reflesaun kle’an ida kona ba ita nia esperiénsia moris nian liuhusi diálogu hahú husi ita nia an rasik. Ita bele komprende malu ho ema seluk ne’ebé hanoin oin seluk. Ita mós bele moris tuir natureza, tanba ita nia abertura no konxiénsia, Diálogu mós iha ekipa nia fuan. Ekipa ida bele moris hamutuk iha forma koeziva, se nia iha modelu diálogu saudável ida entre ninia membru sira. ida ne’e ita bele aplika iha moris loroloron nian. Dezafiu oioin bele rezolve liuhosi serbisu iha ekipa laran, karik ita nafatin haburas diálogu iha ita nia an no iha sistema demokrasia rasik.

Hakerek Na’in : Hermenegildo da Costa Tilman, Alumni Fakultas Filsafat no Teolojia, Universitas Sanata Dharma Yogyakarta, Indonesia

No More Posts Available.

No more pages to load.